DoktorJarek


reumatolog

Choroba zwyrodnieniowa stawów

Może mieć przyczynę wtórną lub pierwotną.

Wtórna postać choroby rozwija się wraz ze starzeniem się organizmu i obniżoną sprawnością układu ruchu. Ułatwia to powstawanie uszkodzeń mechanicznych stawów, szczególnie kończyn dolnych. Jej rozwojowi sprzyja nadwaga, ciężka praca fizyczna lub wyczynowe uprawianie sportu, a także urazy i przebyte zapalenia stawów. Szczególnie istotne są powtarzające się mikrourazy, których praktycznie się nie leczy.

Rozwojowi choroby sprzyja również niedobór witaminy D, krzemu, magnezu, boru, różnych mikroelementów, jak również choroby metaboliczne kości oraz zaburzenia hormonalne i nieprawidłowości w gospodarce wapniowo-fosforanowej. Natomiast pierwotna postać choroby może być uwarunkowane czynnikami genetycznymi (np. zaburzeniami w syntezie kolagenu ), autoimmunizacją lub czynnikami biologicznymi. Uważam też, że często jest wywoływana przez infekcje wirusowe, pierwotniaki, grzyby lub pasożyty. Prawdopodobnie to pasożyty ułatwiają wnikanie do organizmu wirusów, pierwotniaków lub grzybów. Oficjalnie u ponad 20% pacjentów bezpośrednia przyczyna choroby pozostaje nieznana. To, co często widzimy, to nagły początek dolegliwości będących według nomenklatury chorobą zwyrodnieniową, a występujący bez wyraźniej przyczyny lub z powodów, jakie opisuję przy powstawaniu zapaleń stawów.

W praktyce obserwujemy wielu chorych, u których objawy zapalenie jak i zwyrodnienia stawów występują łącznie. Często nie można rozróżnić, czy te objawy i zmiany kostne są spowodowane zapaleniem czy zwyrodnieniem. W Polsce mamy oficjalnie podział na chorobę zwyrodnieniową i zapalną stawów. W U.K. jest także zespół chorobowy pośredni określany jako choroba zwyrodnieniowa z odczynem zapalnym. Leczy się ją tak, jak łagodne zapalenie stawów. W praktyce każda choroba zwyrodnieniowa przebiega z niewielkim lokalnym odczynem zapalnym, okresowo nasilającym się.

Oficjalnie jest głoszony pogląd, że choroba zwyrodnieniowa stawów (pierwotna) powstaje i rozwija się u osoby genetycznie predysponowanej z nieznanych powodów.

Jednak liczne dowody świadczą o podłożu zakaźnym tej choroby, jak i innych chorób reumatologicznych.

  1. U znacznej części chorych choroba rozwija się po uprzednio przebytej infekcji.
  2. Bardzo często choroba nasila się przy kolejnych infekcjach oraz w sytuacjach osłabienia odporności organizmu.
  3. Osłabienie odporności następuje czasami po silnym wstrząsie psychicznym i jest to jeden z licznych czynników wyzwalających chorobę.
  4. Leczenie zapaleń stawów lekami hamującymi układ immunologiczny powoduje u znacznej grupy chorych zahamowanie dolegliwości uznawanych za zwyrodnieniowe.
  5. Odstawienie hormonów sterydowych (u osób bez choroby immunologicznej) lub hormonalnej terapii zastępczej u zdrowych kobiet także zapoczątkowuje u wielu z nich bóle stawów, najczęściej diagnozowane jako zwyrodnieniowe.
  6. Choroba zwyrodnieniowa stawów pojawia się częściej w okresach kiedy przybywa zachorowań na wszelkiego rodzaju infekcje, tzn. wiosną i jesienią.
  7. Wyraźnie wzrasta liczba zachorowań po okresach epidemii, nawet łagodnych chorób zakaźnych, co jest prawdopodobnie spowodowane obniżeniem odporności układu immunologicznego.
  8. Dość często choroba rozwija się po urazach, nawet łagodnych, a więc w sytuacji kiedy dochodzi do uszkodzenia tkanki i łatwiej wnikają do organizmu różne czynniki zakaźne.
  9. Podobnie jest po operacjach, które poprzez uszkodzenie tkanki również ułatwiają wnikanie do organizmu różnych czynników zakaźnych.
  10. U części chorych w trakcie leczenie antybiotykiem infekcji przez okres 10 – 14 dni łagodnieją lub nawet na jakiś czas ustępują objawy choroby.
  11. Znaczna grupa pacjentów ma nagły początek choroby zwyrodnieniowej i to równocześnie w wielu stawach. Nie ma dla tej sytuacji innego wytłumaczenia niż obecność czynnika zakaźnego.

Niezależnie od przyczyny, w przebiegu choroby zwyrodnieniowej dochodzi do przedwczesnego zużywania się stawów i zmian degeneracyjnych, w szczególności w chrząstce stawu, a także w obrębie otaczających staw tkanek. Często tworzą się wokół stawów wyrośla kostne mające za zadanie stabilizować go poprzez ograniczanie jego ruchomości. W ten sposób organizm próbuje zmniejszyć nieprawidłową i nadmierną ruchomość stawu ze zniszczoną chrząstką oraz ograniczyć ból przy ruchu. Zmiany kostne są nieodwracalne. Dlatego tak ważne jest szybkie podjęcie leczenia, aby nie dopuścić do deformacji stawów i konieczności leczenia operacyjnego.

W Polsce generalnie przyjmuje się, że choroby zwyrodnieniowej nie leczy się farmakologicznie. Lekarze zazwyczaj ograniczają się do stosowania leków przeciwbólowych oraz niesterydowych leków przeciwzapalnych i fizykoterapii. Firmy farmaceutyczne zalecają stosowanie wielu różnych preparatów, zarejestrowanych zazwyczaj jako suplementy diety. Taka rejestracja nie wymaga udowodnienia działania leczniczego preparatu, a jedynie wykazanie braku działania szkodliwego dla stosujących je ludzi. W związku z tym na rynku pojawiło się bardzo dużo różnych preparatów, często o słabym działaniu lub wręcz nieudowodnionych rezultatach ich stosowania.

W Wielkiej Brytanii w chorobie zwyrodnieniowej, szczególnie stawów rąk, stosuje się zarówno hydroxychlorochinę (Plaquenil, Quensyl) jak i sulfasalazynę. Oba leki uznawane za skuteczne w zapaleniach stawów przynoszą całkiem dobre efekty u sporej części chorych z chorobą zwyrodnieniową.
Leczenie farmakologiczne oparte na niesteroidowych lekach przeciwzapalnych i na sterydach, jest praktycznie nieskuteczne. Dodatkowo te leki często powodują dużo objawów niepożądanych.
Zasady leczenia i stosowane leki są opisane w tekście „Jak leczyć zmiany zwyrodnieniowe stawów obwodowych”.

Rokowania odnośnie stanu zdrowia chorego są różne i zależą od lokalizacji zajętych stawów, ich ilości oraz skuteczności leczenia. Duże znaczenie ma także rodzaj wykonywanej pracy lub uprawianego sportu. Skuteczne postępowanie w chorobie zwyrodnieniowej stawów wymaga czasem przyjmowanie leków, a zawsze systematycznych ćwiczeń, odciążania uszkodzonych stawów i fizykoterapii. W stanach zaawansowanych choroba może prowadzić do ograniczenie aktywności chorego, trudności z wykonywaniem różnych prac oraz przewlekłych dolegliwości bólowych w zajętych stawach i okolicznych tkankach.

Choroba zwyrodnieniowa stawów zazwyczaj rozpoczyna się po 40 roku życia. Jest to najczęściej występująca choroba układu ruchu, a jej częstość wyraźnie wzrasta wraz z wiekiem. U osób w wieku 60 lat odsetek chorych wynosi około 60%, a po 75 roku życia wzrasta do 85%. W Polsce choruje na zwyrodnienie stawów kilka milionów osób.

Choroba może rozwinąć się praktycznie w każdym stawie. Poza stawami uszkodzonym w następstwie urazów, najczęściej rozwija się w stawach dłoni, stóp oraz stawach kolanowych i biodrowych, a także w stawach kręgosłupa. Powszechne dolegliwości to nasilający się w ciągu dnia, szczególnie przy ruchu i obciążaniu stawu, ból w obrębie zajętego stawu, a także ograniczenie ruchomości. Czasem występuje sztywność (krótkotrwała) w zajętych stawach, szczególnie rano. Po przeciążeniu stawów mogą występować obrzęki. Natomiast przy ruchu często są słyszalne trzaski i odczuwalne tarcie w stawie oraz ból. W trakcie badania stwierdzamy bolesność uciskową chorego stawu i okresowo obrzęk. Ból zajętych stawów pojawia się lub nasila nie tylko przy ruchu ale także przy zmianach pogody.

Wyjątkową postacią choroby zwyrodnieniowej jest tzw. choroba zwyrodnieniowa stawów rąk. Zmiany zwyrodnieniowe w tej chorobie obejmują głównie stawy międzypaliczkowe dalsze i staw nadgarstkowo-śródręczny kciuka. U wielu chorych zajęte są też stawy międzypaliczkowe bliższe. W przebiegu choroby dochodzi do deformacji stawów i powstają charakterystyczne guzki nad zajętymi stawami, tzw. guzki Heberdena lub guzki Boucharda. Choroba ta dotyczy głównie kobiet - 95% przypadków. Natomiast u mężczyzn występuje tylko w 5%. Wyraźnie jest zaznaczona skłonność rodzinna do występowania tej choroby. W okresie wzrostu guzków są one bolesne. Natomiast, gdy dojdzie już do uszkodzenia i zniekształcenia stawów, często dolegliwości bólowe ustępują. Tradycyjne leczenie jest mało skuteczne. Jak już wspomniałem, w Wielkiej Brytanii, w tej postaci choroby zwyrodnieniowej przepisuje się chorym hydroxychlorochinę lub sulfasalazynę.
Glukozamina wg badań brytyjskich jest skuteczna u około 30% chorych. Najlepszym rozwiązaniem jest równoczesne stosowanie kilku różnych preparatów. Wiele z nich pomaga niewielkiemu procentowi chorych. Dlatego nie jest łatwo dobrać leki tak, aby zatrzymały postęp zmian zwyrodnieniowych i zlikwidowały dolegliwości bólowe. Poza powszechnie stosowanymi w reumatologii lekami, jak: hydroxychlorochina i sulfasalazyna znajdują tu zastosowanie liczne preparaty często rejestrowane jako suplementy diety. Więcej o nich napisałem w tekście „ Jak leczyć chorobę zwyrodnieniową stawów obwodowych”.

Choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych (gonartroza)

Jest to szczególna postać choroby zwyrodnieniowej stawów. Bardzo częsta, ze względu na nasz tryb życia oraz powszechną nadwagę. Dotyczy szczególnie często „puszystych” pań. Zmiany zwyrodnieniowe stawu kolanowego powstają najczęściej na skutek urazów lub mikrourazów. Wiążą się z rodzajem wykonywanej pracy, uprawianym sportem, sposobami spędzania wolnego czasu, nadwagą i wrodzoną skłonnością (np. nadruchomość stawów, koślawe lub szpotawe kolana, wady stóp lub stawów biodrowych). Zwyrodnienia powodują ograniczenie ruchomości, ból przy ruchu i obciążaniu stawu. W większości (około 75%) dotyczą kobiet. Uszkodzona chrząstka stawowa kolana trudno się regeneruje. Obecnie na rynku są dostępne dziesiątki "leczących preparatów" o znikomej lub żadnej skuteczności.

Choroba zwyrodnieniowa stawów biodrowych (koksartroza)

Charakteryzuje się bólem w okolicach pachwiny i/lub pośladka, który może promieniować do uda, a także do kolana. Dolegliwości nasilają się przy chodzeniu, a szczególnie przy wstawaniu z pozycji siedzącej. Czasami ból występuje (zwłaszcza przy zaawansowanych zmianach) w każdej pozycji. Chory ma problemy ze wstawaniem i siadaniem oraz chodzeniem po schodach. Leczenie jak i postępowanie profilaktyczne generalnie jest takie same jak w przypadku choroby zwyrodnieniowej kolan. Więcej o leczeniu choroby zwyrodnieniowej w rozdziale, pt. „Jak leczyć zmiany zwyrodnieniowe stawów obwodowych.”

Choroba zwyrodnieniowa stawów kręgosłupa (spondyloartroza)

Wbrew nazwie i powszechnej opinii jest procesem naprawczym organizmu. Prawdziwą przyczyną zaburzeń jest głównie obniżenie wysokości krążków międzykręgowych na skutek przepukliny jądra miażdżystego lub jego odwodnienia. Jeżeli przyczyną jest dyskopatia, to zazwyczaj rozwija się ona w młodym wieku. U osób starszych mamy raczej do czynienia z odwodnieniem jądra miażdżystego lub obniżania się wysokości trzonów kręgowych z powodu osteoporozy. Powoduje to wzmożony nacisk na stawy międzywyrostkowe.
Zmiany zwyrodnieniowe na krawędziach trzonów kręgowych tzw. dzioby kostne, powstają na skutek pociągania kości przez przyczepy więzadeł. Są spowodowane obniżenia wysokości krążka międzykręgowego. Dla organizmu jest to sposób ochrony przed nadmierną ruchomością trzonów i bólem, jaki nieprawidłowy ruch wywołuje. W efekcie tego procesu rozwijają się klamry kostne, które służą stabilizacji i ograniczaniu dolegliwości bólowych w chorym odcinku kręgosłupa. Natomiast sam ból jest powodowany przez proces zwyrodnieniowy w stawach międzywyrostkowych lub ucisk na korzeń nerwu przez wysunięty dysk międzykręgowy.
Przy okazji chciałbym podkreślić fakt, że dyskopatie zazwyczaj rozwijają się w młodym wieku, a bóle, które mamy w późnych latach naszego życia, bardzo rzadko są powodowane dyskopatią, mimo iż może ona być obecna w tej okolicy.

Uwagi ogólne.

Łagodzenie dolegliwości bólowych za pomocą sterydów jest najgorszym możliwym rozwiązaniem w chorobie zwyrodnieniowej stawów. Przy odczynie zapalnym towarzyszącym okresowo zmianom zwyrodnieniowym w kolanach lub biodrach, podanie dostawowo sterydu daje ulgę na kilka dni lub tygodni, ale po każdej następnej iniekcji „efekt leczniczy” jest coraz mniejszy, a szkodliwe następstwa większe. Osoby, które wielokrotnie dostawały dostawowo sterydy, mają szybciej osteoporozę kości tworzących staw i bardziej zniszczoną chrząstkę.
Niesterydowe leki przeciwzapalne oraz leki przeciwbólowe nie leczą tej choroby, a jedynie dają chwilową ulgę przez okres działania leku. Szczególnie jeśli jest to lek przeciwbólowy. Przy dużych ubytkach chrząstki i niestabilności stawu wskazane jest stosowanie stabilizatorów (ortez), a gdy i to nie wystarcza, trzeba korzystać z laski lub kul. Z zabiegów rehabilitacyjnych najlepsza jest krioterapia oraz wszelkie ćwiczenia w odciążeniu. Chrząstka stawowa odżywia się podczas ruchu, kiedy płyn stawowy jest wciskany w chrząstkę. Tylko, że w uszkodzonym stawie nie możemy za bardzo go obciążać. Staramy się więc wykonywać wszelkie ćwiczenia często, ale bez nadmiernego obciążania chorych stawów.
Przy deformacjach stóp, nieprawidłowym ustawieniu kolan lub stawów biodrowych konieczne są odpowiednie wkładki lub stabilizatory (ortezy) poprawiające ustawienie stawów i zapobiegające ich przeciążaniu, a co za tym idzie dalszemu szybkiemu ich niszczeniu. Poniżej podaję przykładową stronę firmy produkującej stabilizatory, ortezy oraz ochraniacze na stawy.

www.medi-polska.pl/produkty/ortopedia-stabilizacja-stawu.html 

Poradniki

Darowizny

Bardzo dziękuję za odwiedzenie mojej strony. Jeżeli chcesz wesprzeć finansowo ten projekt, to tu możesz przekazać niewielką kwotę na dalszy rozwój strony i badania nad nowymi metodami leczenia chorób reumatycznych.

Pozdrawiam serdecznie,
J. Niebrzydowski

 13 1160 2202 0000 0003 2399 3568